Oszustwo z art. 286 Kodeksu karnego – kiedy brak zapłaty staje się przestępstwem?

Oszustwo należy do najczęściej spotykanych przestępstw przeciwko mieniu, ale jednocześnie budzi wiele wątpliwości. Wiele osób uważa, że każda niespłacona pożyczka, niezapłacona faktura czy nieudana transakcja oznacza odpowiedzialność karną. Tak jednak nie jest. Polskie prawo wyraźnie odróżnia niewykonanie zobowiązania od przestępstwa oszustwa. O tym, czy sprawa pozostanie sporem cywilnym, czy stanie się przedmiotem postępowania karnego, decydują przede wszystkim okoliczności zawarcia umowy oraz zamiar osoby zaciągającej zobowiązanie.

Czym jest oszustwo z art. 286 Kodeksu karnego?

Przepis art. 286 kk przewiduje odpowiedzialność karną dla osoby, która w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem poprzez wprowadzenie jej w błąd, wyzyskanie istniejącego błędu albo wykorzystanie niezdolności do należytego pojmowania znaczenia podejmowanych działań. Oznacza to, że sprawca swoim zachowaniem skłania pokrzywdzonego do podjęcia decyzji majątkowej, której ten nie podjąłby, gdyby znał rzeczywisty stan rzeczy.

Najczęściej oszustwo polega na przekazaniu nieprawdziwych informacji. Przykładem może być sprzedaż towaru, którego sprzedający nie posiada, pobranie zaliczki bez zamiaru wykonania usługi czy oferowanie fikcyjnej inwestycji. Odpowiedzialność może jednak powstać również wtedy, gdy sprawca celowo wykorzystuje błędne przekonanie drugiej strony i nie wyprowadza jej z błędu.

Przepis chroni także osoby, które z uwagi na wiek, stan zdrowia lub inne okoliczności nie są w stanie właściwie ocenić sytuacji. Do tej kategorii należą między innymi oszustwa popełniane wobec seniorów.

Warunkiem odpowiedzialności jest wystąpienie niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Pokrzywdzony sam przekazuje pieniądze lub zawiera umowę, jednak robi to pod wpływem błędu wywołanego albo wykorzystanego przez sprawcę. Dobrowolne wykonanie przelewu nie wyklucza więc odpowiedzialności karnej.

Najważniejszym elementem pozostaje jednak zamiar. Aby doszło do oszustwa, sprawca już w chwili zawierania umowy lub przyjmowania pieniędzy musi chcieć doprowadzić drugą stronę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Samo niewywiązanie się z umowy nie wystarcza do przypisania odpowiedzialności karnej.

Kiedy niezapłacona faktura lub niespłacona pożyczka nie oznacza oszustwa?

Często pojawia się przekonanie, że każdy nieuregulowany dług stanowi przestępstwo. Tymczasem odpowiedzialność karna nie zastępuje postępowania cywilnego. Sam brak zapłaty, nawet długotrwały, nie oznacza jeszcze popełnienia oszustwa.

Decydujące znaczenie ma chwila zawierania umowy. Organy ścigania badają, czy osoba zaciągająca zobowiązanie od początku planowała uniknąć zapłaty albo wiedziała, że nie będzie mogła go wykonać. Jeżeli przedsiębiorca zawiera umowę w przekonaniu, że będzie w stanie zapłacić, a problemy finansowe pojawiają się później wskutek utraty kontraktu lub innych nieprzewidzianych okoliczności, sprawa co do zasady ma charakter cywilny.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy już podczas składania zamówienia sprawca nie dysponuje realnymi możliwościami zapłaty, ukrywa swoją sytuację finansową lub składa zapewnienia mające jedynie skłonić kontrahenta do zawarcia umowy. W takich przypadkach prokuratura może uznać, że doszło do celowego wprowadzenia w błąd.

Ocena zamiaru opiera się na całokształcie zgromadzonych dowodów. Analizowane są dokumenty finansowe, historia rachunków bankowych, korespondencja między stronami, informacje o zadłużeniu oraz zeznania świadków. Zadaniem organów ścigania jest ustalenie, czy już w momencie zaciągania zobowiązania istniał zamiar oszukania kontrahenta.

Jakie konsekwencje grożą za oszustwo?

1. Za oszustwo w typie podstawowym grozi kara od sześciu miesięcy do ośmiu lat pozbawienia wolności. Tak szeroki zakres pozwala sądowi dostosować karę do okoliczności konkretnej sprawy.
2. Kodeks karny przewiduje również wypadek mniejszej wagi. Jeżeli społeczna szkodliwość czynu jest niższa, sąd może wymierzyć grzywnę, karę ograniczenia wolności albo karę pozbawienia wolności do dwóch lat. Znaczenie mają między innymi wartość szkody, sposób działania sprawcy oraz jego postawa po popełnieniu czynu. Na wymiar kary wpływa również wcześniejsza karalność sprawcy. Jednocześnie sąd bierze pod uwagę okoliczności łagodzące, takie jak naprawienie szkody, współpraca z organami ścigania czy pojednanie z pokrzywdzonym.
3. Surowsza odpowiedzialność dotyczy oszustw związanych z mieniem znacznej wartości. Jeżeli wartość wyłudzonego mienia przekracza 200 tys. zł, kara wynosi od roku do dziesięciu lat pozbawienia wolności; jeśli wartość ta przekracza 5 milionów złotych, sprawcy grozi kara pozbawienia wolności od lat 3 do 20, w przypadku natomiast szkody przekraczającej 10 milionów złotych – kara pozbawienia wolności od lat 5 do 25.W takich postępowaniach częściej stosowane są zabezpieczenia majątkowe oraz inne środki zapobiegawcze, w tym tymczasowe aresztowanie.

Jak bronić się przed zarzutem oszustwa?

Obrona w sprawach o oszustwo polega przede wszystkim na wykazaniu, że w chwili zawierania umowy istniała rzeczywista wola wykonania zobowiązania. Jeżeli problemy finansowe pojawiły się dopiero później, może to świadczyć o braku zamiaru popełnienia przestępstwa. Istotne znaczenie mają dokumenty potwierdzające sytuację finansową z okresu zawierania umowy. Pomocne mogą być sprawozdania finansowe, wyciągi bankowe, zawarte kontrakty, dokumentacja księgowa czy korespondencja wskazująca, że strony rzeczywiście planowały wykonanie umowy.

Znaczenie ma również zachowanie po powstaniu zadłużenia. Podejmowanie rozmów z wierzycielem, częściowa spłata zobowiązania czy propozycje ugodowe mogą potwierdzać, że celem nie było wyłudzenie pieniędzy. Dobrowolne naprawienie szkody przed zakończeniem postępowania często jest uwzględniane przez sąd jako okoliczność łagodząca. Nie należy także lekceważyć pierwszych czynności procesowych. Osoba wezwana na przesłuchanie ma prawo do obrony oraz do odmowy składania wyjaśnień. Przed podjęciem decyzji o przedstawieniu swojej wersji wydarzeń warto zapoznać się z materiałem dowodowym i skorzystać z pomocy obrońcy.

Oszustwo z art. 286 Kodeksu karnego nie polega na samym braku zapłaty, lecz na celowym doprowadzeniu drugiej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem poprzez wprowadzenie jej w błąd lub wykorzystanie jej błędnego przekonania. Najważniejszym elementem jest zamiar istniejący już w chwili zawierania umowy. Dlatego każda sprawa wymaga indywidualnej oceny zgromadzonych dowodów oraz okoliczności towarzyszących powstaniu zobowiązania. Dopiero taka analiza pozwala ustalić, czy mamy do czynienia z odpowiedzialnością karną, czy wyłącznie ze sporem cywilnym.

Kancelaria Adwokacka dr Aleksandra Rychlewska-Hotel z Krakowa zajmuje się wyłącznie prawem karnym: obroną w sprawach karnych, karnych gospodarczych i skarbowych oraz sprawach korupcyjnych. Adwokat ma stopień doktora nauk prawnych z prawa karnego i każdą sprawą zajmuje się osobiście, od postępowania przygotowawczego po proces przed sądem. Kancelaria mieści się przy Rynku Dębnickim w Krakowie, a spotkania odbywają się stacjonarnie lub zdalnie. Kontakt: [email protected], +48 576 631 448, www.karh.pl.