Brama Zwierzyniecka i Las Zwierzyniec ślad historii blisko Krzeszowic

Brama Zwierzyniecka w Tenczynku to neogotycki zabytek z II połowy XIX wieku i jedna z najlepiej rozpoznawalnych pamiątek po dawnym zwierzyńcu rodu Potockich. Stoi w przysiółku Rzeczki, przy skraju Lasu Zwierzyniec, i od razu pokazuje, że ta część gminy Krzeszowice ma historię grubszą niż niejedna dworska kronika.

Las Zwierzyniec nie jest przypadkowym zagajnikiem. To fragment Garbu Tenczyńskiego, który w źródłach opisywany jest jako obszar o powierzchni 89 ha, a sam historyczny zwierzyniec funkcjonował do 1919 roku. Po jego stronie stała arystokratyczna moda na łowy, po naszej stronie została konkretna dawka krajobrazu, geologii i zabytków do ogarnięcia na piechotę albo rowerem.

• Historia Bramy Zwierzynieckiej neogotycki symbol Tenczynka
• Las Zwierzyniec miejsce polowań, przyrody i historii
• Szlaki i atrakcje w Lesie Zwierzyniec co warto zobaczyć?
• Informacje praktyczne i dojazd

Historia Bramy Zwierzynieckiej neogotycki symbol Tenczynka

Przy drodze prowadzącej przez tenczyński przysiółek Rzeczki w stronę Niedźwiedziej Góry zachował się jeden z najbardziej charakterystycznych śladów po rozległych dobrach Potockich. Brama Zwierzyniecka powstała w drugiej połowie XIX wieku, około 1870–1880 roku, jako reprezentacyjny wjazd do zwierzyńca należącego do Potockich z Krzeszowic. Była jedną z czterech bram prowadzących na ogrodzony teren przeznaczony do hodowli zwierzyny i organizowania polowań.

Sam zwierzyniec był znacznie większy niż obszar, który można dziś utożsamiać z Lasem Zwierzyniec. W opracowaniach dotyczących Tenczynka podawana jest powierzchnia około 860 ha. Był to więc rozległy, zamknięty kompleks leśny związany z gospodarką łowiecką krzeszowickiego majątku Potockich. Zwierzyniec funkcjonował do początku XX wieku, a po zmianach własnościowych i gospodarczych dawne ogrodzenia oraz pozostałe wjazdy stopniowo zanikały.

Cztery ceglane pylony zamiast sześciu filarów

Brama ma cztery neogotyckie pylony wykonane z czerwonej cegły. Dwa masywniejsze wyznaczają szeroki przejazd dla powozów i konnych, natomiast dwa mniejsze stoją po bokach. Kompozycję uzupełniają kamienne elementy wieńczące, sterczyny oraz dekoracje roślinne. Dzięki różnej wysokości filarów i strzelistym detalom niewielka budowla otrzymała formę bardziej reprezentacyjną niż użytkową – miała wyraźnie zaznaczać granicę prywatnego terenu łowieckiego Potockich.

Najciekawsze są zachowane detale związane z polowaniami. Na bramie umieszczono przedstawienia głów psów myśliwskich oraz jeleni, wykonane jako dekoracyjne płaskorzeźby. W kompozycji znajdowało się również miejsce na tarczę z herbem Pilawa, którym posługiwała się krzeszowicka linia Potockich. Motywy zwierzęce nie były więc przypadkową neogotycką ozdobą – od razu informowały o przeznaczeniu terenu znajdującego się za bramą.

Od bramy do zwierzyńca po zabytek Tenczynka

Z czterech dawnych wjazdów do zwierzyńca właśnie Brama Zwierzyniecka zachowała się jako najbardziej czytelny relikt całego założenia. Obiekt został objęty ochroną konserwatorską i figuruje w rejestrze zabytków województwa małopolskiego pod numerem A-1279/M. W latach 2011–2012 gmina Krzeszowice przeprowadziła jego gruntowną renowację, dzięki której zabezpieczono ceglaną konstrukcję oraz charakterystyczne elementy dekoracyjne.

Dzisiaj brama jest ciekawym punktem podczas wycieczki po Garbie Tenczyńskim, zwłaszcza jeśli chcecie połączyć historię Potockich z poznawaniem mniej oczywistych pozostałości dawnego zagospodarowania tych terenów. Od strony Rzeczek można kontynuować spacer w kierunku Lasu Zwierzyniec, Niedźwiedziej Góry i terenów związanych z dawną kopalnią Krystyna. Sama brama nie wymaga długiego zwiedzania, ale dopiero znajomość jej dawnej funkcji pozwala zrozumieć, że nie była ozdobnym wejściem do parku, lecz częścią rozległej XIX-wiecznej infrastruktury łowieckiej Potockich.

Las Zwierzyniec miejsce polowań, przyrody i historii

Dzisiejszy Las Zwierzyniec jest jedynie fragmentem znacznie większego założenia łowieckiego, które w XIX wieku należało do Potockich z Krzeszowic. Historyczny zwierzyniec obejmował około 860 ha ogrodzonego terenu leśnego na Garbie Tenczyńskim. Granice wyznaczał rozległy parkan, a do wnętrza prowadziły cztery bramy związane z drogami w kierunku Rzeczek, Nawojowej Góry, Tenczynka i Zalasu. Do naszych czasów najlepiej zachowała się neogotycka Brama Zwierzyniecka w Rzeczkach.

Zwierzyńca nie należy wyobrażać sobie jako niewielkiej zagrody. Był to rozległy, kontrolowany kompleks leśny przeznaczony do hodowli zwierzyny i organizowania polowań. Utrzymywano w nim przede wszystkim jelenie szlachetne, daniele i dziki, a teren nadzorowali pracownicy leśni związani z majątkiem Potockich. Polowania miały również charakter reprezentacyjny – były częścią życia towarzyskiego arystokracji i sposobem podejmowania zaproszonych gości.

Dlaczego zwierzyniec zniknął?

Kres dawnego założenia przyniosły wydarzenia związane z I wojną światową i pierwszymi latami po jej zakończeniu. W 1919 roku zwierzyniec przestał funkcjonować. Uszkodzenia i rozbieranie ogrodzenia sprawiły, że nie można było dłużej utrzymywać zamkniętej populacji zwierzyny, a sytuację pogłębiało kłusownictwo. Z czasem rozległe założenie łowieckie przestało być czytelne w krajobrazie, choć jego nazwa przetrwała.

860 ha dawniej, około 89 ha dzisiaj

Liczby 860 i 89 ha nie opisują tego samego obszaru. Około 860 ha miał historyczny zwierzyniec Potockich wraz z rozległymi terenami leśnymi zamkniętymi ogrodzeniem. Natomiast około 89 ha odnosi się do znacznie mniejszego, współcześnie chronionego fragmentu Lasu Zwierzyniec. Dzięki temu rozróżnieniu łatwiej zrozumieć skalę dawnego założenia – obecny las stanowi tylko część przestrzeni wykorzystywanej niegdyś do hodowli zwierzyny i polowań.

Szczególną wartością współczesnego lasu jest stary drzewostan liściasty z udziałem buków i dębów. To właśnie przyroda, a nie dawna funkcja łowiecka, jest dziś najważniejszą wartością tego terenu. Spacerując między dojrzałymi drzewami, trudno już dostrzec granice XIX-wiecznego zwierzyńca, dlatego najlepiej czytelnym materialnym śladem jego istnienia pozostaje zachowana brama w Rzeczkach.

Jeśli chcecie poznać ten fragment Garbu Tenczyńskiego w terenie, Brama Zwierzyniecka jest dobrym punktem rozpoczęcia spaceru. Dalej można ruszyć leśnymi drogami w stronę Niedźwiedziej Góry i terenów dawnego górnictwa. Nie oczekujcie jednak zachowanego parku łowieckiego z czytelnymi ogrodzeniami i zabudowaniami – największą ciekawostką jest właśnie zestawienie współczesnego lasu z dawną skalą zwierzyńca, który zajmował około dziesięciokrotnie większy obszar.

Szlaki i atrakcje w Lesie Zwierzyniec co warto zobaczyć?

Najciekawszy spacer w tej części Tenczynka prowadzi od Bramy Zwierzynieckiej w Rzeczkach w stronę reliktów dawnego górnictwa i Niedźwiedziej Góry. Zamiast ograniczać wycieczkę do samego lasu, możecie zobaczyć na jednej trasie pozostałości XIX-wiecznego zwierzyńca Potockich, dawnych kopalń węgla oraz miejsce eksploatacji diabazu. Teren przecina Szlak Dawnego Górnictwa, ścieżka dydaktyczno-turystyczna wytyczona w Tenczyńskim Parku Krajobrazowym.

Co zobaczycie na trasie?

• Brama Zwierzyniecka – dobry punkt rozpoczęcia krótszej wycieczki. Stoi w Rzeczkach przy drodze prowadzącej w stronę Niedźwiedziej Góry i przypomina o czasach, gdy okoliczne lasy należały do rozległego zwierzyńca Potockich.
• Kopalnia Krystyna II, nazywana Nową Krystyną – zachowały się tutaj betonowe fundamenty dawnych budynków kopalnianych, hałdy skały płonnej oraz ślady dróg dojazdowych. Nie oczekujcie kompletnego zakładu przemysłowego; atrakcją są właśnie pozostałości pozwalające odczytać dawny układ kopalni.
• Czerwieniec – na trasie znajduje się odsłonięcie geologiczne, w którym występują piaskowce wapniste, margle i wapienie jury środkowej. Stanowisko objęto ochroną jako stanowisko dokumentacyjne. To jeden z punktów pokazujących, że Szlak Dawnego Górnictwa opowiada nie tylko o kopalniach, ale również o budowie geologicznej Garbu Tenczyńskiego.
• Niedźwiedzia Góra – 354 m n.p.m. – zalesione wzniesienie związane z występowaniem diabazu. W sąsiedztwie działa Kopalnia Diabazu Niedźwiedzia Góra, gdzie eksploatuje się twardą skałę pochodzenia subwulkanicznego, powstałą w wyniku krzepnięcia magmy na niewielkiej głębokości. To czynny zakład górniczy, dlatego kamieniołom oglądajcie wyłącznie z miejsc dostępnych na przebiegu trasy i nie wchodźcie na teren wyrobiska.
• Kopalnia Krystyna I – w pobliżu kamieniołomu znajdują się pozostałości największej dawnej kopalni węgla kamiennego w rejonie Krzeszowic, założonej w latach 90. XIX wieku. Zachowały się dwa niszczejące budynki, w tym charakterystyczne nadszybie szybu wydobywczego.

Ile czasu przeznaczyć?

Jeśli chcecie zobaczyć tylko Bramę Zwierzyniecką, okolice Krystyny II i rejon Niedźwiedziej Góry, można ułożyć krótszy wariant spacerowy wykorzystujący drogi leśne i fragmenty Szlaku Dawnego Górnictwa. Nie podawałbym jednak jako oficjalnej „pętli 6,5 km / 2 godziny”, ponieważ taki wariant nie występuje w materiałach zarządcy parku.

Oficjalnie opisywana trasa wycieczkowa z Krzeszowic przez Tenczynek, zamek Tenczyn, Niedźwiedzią Górę, Czerwieniec, Krystynę II i Bramę Zwierzyniecką ma około 17 km. Zespół Parków Krajobrazowych zaznacza przy tym, że dzięki licznym drogom i szlakom można ją skracać.

Na rower najlepiej nadają się MTB, trekking lub gravel. W okolicy występują zarówno odcinki asfaltowe, jak i leśne drogi o nawierzchni gruntowej i szutrowej; po opadach część z nich może być błotnista. Przy pozostałościach kopalń lepiej zejść z roweru – teren jest nierówny, a dawne obiekty przemysłowe nie są przygotowane jak muzeum techniki.

Jeżeli macie więcej czasu, wycieczkę można przedłużyć w stronę zamku Tenczyn w Rudnie. Nie należy jednak traktować podanych w starszych opisach „dodatkowych 3 km czarnym szlakiem” jako aktualnego, oficjalnego przedłużenia Szlaku Dawnego Górnictwa. Układ jego oznakowania był w przeszłości zmieniany, dlatego przed dłuższą trasą najlepiej sprawdzić aktualną mapę Tenczyńskiego Parku Krajobrazowego.

Powiązany artykuł

Dlaczego warto spędzić cały dzień w Dolinie Eliaszówki?

Informacje praktyczne i dojazd

Brama Zwierzyniecka stoi w Rzeczkach, przysiółku Tenczynka, przy asfaltowej drodze powiatowej nr 2121K prowadzącej w stronę Niedźwiedziej Góry i Frywałdu. Najpewniejszym sposobem znalezienia zabytku jest wpisanie w nawigacji nazwy „Brama Zwierzyniecka” albo współrzędnych 50.118759, 19.634579. W mapach internetowych obiekt bywa przypisany do ul. Zwierzynieckiej; nie warto natomiast szukać go przy skrzyżowaniu Zwierzynieckiej i Daszyńskiego, ponieważ dostępne źródła kartograficzne nie potwierdzają takiej lokalizacji.

Samochodem i parkowanie

Z centrum Krzeszowic najprościej kierować się przez Tenczynek w stronę Rzeczek, a następnie ul. Zwierzyniecką w kierunku Niedźwiedziej Góry. Sama droga przechodzi bezpośrednio przez Bramę Zwierzyniecką – jezdnia zwęża się pomiędzy jej zabytkowymi elementami. Odcinek drogi powiatowej 2121K został wyremontowany w latach 2022–2023 i ma obecnie nawierzchnię asfaltową.

Przy bramie możliwości pozostawienia samochodu są ograniczone. Nie traktowałbym niewielkiego pobocza lub zatoczki jako oficjalnego parkingu ani nie gwarantował liczby 3–4 miejsc, ponieważ nie znalazłem potwierdzenia takiego parkingu w źródłach gminy, zarządcy drogi ani parku krajobrazowego. Jeśli zatrzymujecie się w pobliżu, samochód musi stać całkowicie poza jezdnią i nie może utrudniać ruchu – szczególnie że drogą jeżdżą także ciężarówki obsługujące pobliską kopalnię diabazu.

Pieszo z Krzeszowic

Bez samochodu bardzo wygodnym punktem startowym jest stacja kolejowa Krzeszowice. Prowadzi stąd czerwony szlak turystyczny, a według oficjalnych danych Tenczyńskiego Parku Krajobrazowego odcinek Krzeszowice PKP – Brama Zwierzyniecka ma około 1,4 km. To znacznie mniej niż podawane czasem 3–3,5 km. Przy zwykłym tempie przejście zajmie mniej więcej 20–30 minut.

Rowerem

Brama dobrze nadaje się również na początek wycieczki rowerowej po Tenczyńskim Parku Krajobrazowym. Ze stacji Krzeszowice dzieli ją niewielka odległość, a dalej można kontynuować jazdę w stronę Lasu Zwierzyniec, Niedźwiedziej Góry i reliktów dawnego górnictwa. Nie określałbym jednak całego dojazdu z dworca jako „wydzielonej trasy rowerowej przez Park Bogackiego i Tenczynek”, ponieważ oficjalne materiały parku tego nie potwierdzają. Na dalszych odcinkach trzeba liczyć się z połączeniem asfaltu, dróg leśnych i nawierzchni gruntowych.

Najważniejsze dane do nawigacji:

• miejsce: Brama Zwierzyniecka, Rzeczki – Tenczynek;
• współrzędne: 50.118759, 19.634579;
• droga: ul. Zwierzyniecka / droga powiatowa 2121K;
• od Krzeszowice PKP: około 1,4 km czerwonym szlakiem pieszym;
• czas dojścia: około 20–30 minut;
• wstęp: bramę ogląda się z ogólnodostępnej przestrzeni przy drodze, nie funkcjonuje tu kasa ani infrastruktura typowa dla płatnej atrakcji.

Jeżeli planujecie dalszą wycieczkę po Lesie Zwierzyniec, brama jest naturalnym punktem orientacyjnym: przebiega tędy czerwony Szlak Tenczyński, który prowadzi od stacji Krzeszowice przez Bramę Zwierzyniecką dalej w stronę Bukowej, Zimnego Dołu i Czernichowa. Dzięki temu nie musicie wracać tą samą drogą, jeśli Brama Zwierzyniecka jest tylko początkiem dłuższej pieszej trasy.